परिचयः
यो सानो १० से मी सम्म अग्लो हुने झार वर्गको एकवर्षीय वनस्पति हो। यसको जुनसुकै भागबाट पनि सेतो दुध जस्तो तरल पदार्थ आउँछ। पात सिधै जमिनबाट आएको, भेट्नु नभएको, ५ २० में मी. लामो, अनियमित हिसावमा खण्ड परेको र खण्ड त्रिकोणाकार र दन्ताकार हुन्छ। भाले र पोथि फुल फुल सुनौलो पहेंलो रंगको हुन्छ । यसको फुल फागुनदेखि कार्तिकसम्म फूल्छ ।
उपलब्धताः
यो ३२०० - ४३०० मी. सम्मको उचाईमा नेपालभर पाईन्छ। कर्णाली प्रदेशका निम्न स्थानहरूमा टुकिफुल पाइने अभिलेख रहेको छ जुम्ला, डोल्पाः जगदुल्ला, डोक्या, पश्मो, रिइमो, थो। संकलन समयः टुकी फूलको जरामा साउनदेखि कार्तिकसम्म संकलन गर्न सकिन्छ ।
व्यापारमा आउने भाग र यसबारे सामान्य जानकारीः
जरा १५ सेमी लामो, १५ देखि २५ सेमी व्यास भएको, बेलनाकार हुन्छ। जरा चाख्दा शुरुमा गुलियो हुन्छ तर पछि खाँदै जांदा तितो हुन्छ ।
प्रयोगः
स्थानीयः यस पात र फूल अन्सर, खैरो कफ (खराबी पुरानो ज्वरो, विष नागेको, आंबा संक्रमण, पित्त र पेट सम्बन्धी विकारहरू निको पार्न प्रयोग गरिन्छ। साथै वस्तुभाउलाई घास तथा स्थानिय तरकारीको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ । आयुर्वेद टुकी फलको जरा पिसाव खुलाउन, पेटको गडवडीमा, कलेजोको रोगमा प्रयोग हुन्छ। यसको जरालाई भुटेर बनाइएको कफीमा भोक जगाउने र आनन्द दिने गुण हुन्छ। यसको जरा गक्तिवर्धकको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। को फल टाउको दुदा, दांत दुख्दा प्रयोगमा आउंछ ।
उत्पादन र बजारः
कर्णालीबाट निकै कम मात्र, वार्षिक २०० किलो टुकीफूलको व्यापार हुने गरेको छ । २०७७ सालमा कर्णालीमा टुकीफूलको औषत मुल्य रु २०० - २५० प्रति किलो (संकलनले पाउने मुल्य) र रु ३०० - ४०० प्रति किलो (जिल्लाका व्यापारीले पाउने मुल्य) थियो ।
संरक्षणको अवस्थाः
एक आवश्यक औषधीय बिरुवा भएतापनि हालसम्म यस बनस्पति कुनै पनि संरक्षण सूचीमा परेको छैन ।
Source :
