मसुरो बाली लगाउने तरिका, विधि–प्रक्रिया, समय, रोगको निधानबारे जानकारी

बालीको परिचय
मुसुरो (Lens culinaris Medikus subsp. culinaris) एक डिप्लोइड (२x=२=१४ क्रोमोजोम) स्वयम संचित प्रजाति हो। सामान्यतया, मुसुरोको डाँट, फूल, पात, बीउको आकारररंग आदिको गुणात्मक विशेषताहरू रहेका हुन्छन्।

मुसुरोको बीउको आकारलाई दुईबटा समूहः म्याक्रोस्पर्मा वा ठूलो दाना र माइक्रोस्पर्मा वा सानो दानाको प्रजातिमा बाँडिएका पाइन्छ । यसको बोट करिब ७५ से.मी. सम्म अग्लो हुन्छ।

मुसुरो नेपालमा अत्यन्त लोकप्रिय कोसेबालीको रुपमा रहेको छ। नेपालमा खेती गरिने दलहन बालीहरुमध्ये मुसुरो सबैभन्दा बढी क्षेत्रफलमा खेती गरिने र सबैभन्दा बढी उत्पादन हुने दलहन बाली हो।

आ.ब. २०७६.७७ को तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा मुसुरो बाली २.१२.८७६ हेक्टर जमिनमा खेती भई कूल उत्पादन २.६२.८३५ मे.टन र औसत उत्पादकत्व १.२३ टन प्रति हेक्टर रहेको देखिन्छ । यसले देशको कुल दलहन खेती गरिएको क्षेत्रफल मध्ये ६२.४८ प्रतिशत क्षेत्रफल ओगटेको छ भने कुल दलहन उत्पादनको करिब ६५.०२ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ ।

मुसुरोको दाल नेपालको एक प्रमुख निर्यातयोग्य बस्तु हो र बिदेशी मुद्रा आर्जनको प्रमुख स्रोत पनि हो। नेपालमा यसको खेती धान अथवा मकैबालीमा आधारित प्रणालीमा गर्ने प्रचलन रहेको छ। रातो दिउला भएको नेपाली मुसुरो खानमा स्वादिलो, अर्गानिक, चाँडै फतक्क पाक्ने, सुपाच्य प्रोटिन तथा प्रशस्त मात्रामा सूक्ष्म पोषकतत्व पाईने भएकोले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको माग चकर्को रहेको छ।

मुसुरो खेती नेपालको तराई, भित्री मधेश तथा २००० मी. उचाई सम्मको पहाडमा पनि गर्न सकिन्छ (न्यौपाने तथा श्रेष्ठ, १९९१)। नेपालमा ९५५ मुसुरो खेती तराईको समथर भू-भागमा गरिन्छ जहाँ धान पछि मुसुरो छर्ने बेलामा बढी चिस्यान हुनु वा सुख्खा हुनु बाली स्थापनामा समस्याको रुपमा रहेको छ ।

मुसुरोको दालमा प्रोटिन (२२ देखि २८ प्रतिशत) तथा विभिन्न खनिज पदार्थहरु आइरन (५० देखि ८१ पिपिएम), जिंक (४० देखि ६५ पिपिएम) आदिको घनिभूत मात्रा हुने भएकोले नेपालको मध्यम वर्गीय समाज तथा गरीब कृषकहरुको लागि प्रोटिनको भरपर्दो श्रोत हुनुका साथै यसको नियमित प्रयोगले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा अभिवृद्धि भएको पाइन्छ ।

यस्तै गर्भवती महिला तथा हुर्कदो बालबच्चाहरुको लागि रगत प्रतिस्थापनमा तथा मानसिक विकासमा समेत मुसुरो बालीले सहयोग पुन्याउँदछ । नेपालमा बर्षे धानबालीको खेती पश्चात अझैपनि २,४०,००० हेक्टर जग्गा खाली रहेको अवस्थामा मुसुरो बालीको बिस्तार गर्न सकिने ठुलो अबसर तथा संभाबना रहेको देखिन्छ।

नेपालमा झन्डै ६,००,००० घरधुरी कृषकहरु मुसुरो खेतीमा संलग्न रहेकाले यसको प्रवर्द्धन तथा बिस्तारबाट माटोको उर्वराशक्तिमा दिगोपन ल्याउन, खेती प्रणालीमा पनि सुधार, बाली विविधिकरण र खाद्य तथा पोषण सुरक्षामा समेत सहयोग पुग्ने देखिन्छ ।

मुसुरो खेती प्रविधि हावापनी र माटो
मुसुरो नेपालमा हिउँदे बालीको रुपमा खेती गरिन्छ। यो बालीले धेरै हदसम्म तुषारो तथा अत्याधिक चिसो हावापानी सहन गर्न सक्छ र यसलाई समुन्द्र सतहबाट ३ हजार मिटरको उचाइसम्म सफलतापूर्वक खेती गर्न सकिन्छ ।

मुसुरो खेतीका लागि १५-२५० सेन्टिग्रेड तापक्रम र माटोको पि.एच. ५.५ देखि ७.० सम्म भएको बलौटे दोमट बा दोमट माटो उपयुक्त मानिन्छ भने ९२०
यसको बनस्पति वृद्धिको समयमा चिसो तापक्रम र परिपक्वताको समयमा तातो तापक्रम चाहिन्छ ।

जग्गा छनौट
मुसुरो खेतीको लागि जग्गा छनौट गर्दा सम्म परेको, मलिलोपन पर्याप्त भएको सजिलै पानीको निकास हुन सक्ने, पानी नजम्ने तथा हानिकारक झारपातहरुको प्रकोप नभएको जग्गा छनौट गर्नु पर्छ। महत्वपर्ण कुरा बीउ वृद्धि कार्यक्रम शुरु गर्नु पहिल्यै अघिल्लो वर्ष मुसुरो बाली नलगाएको जग्गा छनौट गर्नुपर्ने हुन्छ ।

जमिनको तयारी
चिम्टाइलो कडा माटो मुसुरो खेतीको लागि उपयुक्त नहुने भएकोले गोरु(हलो वा ट्रयाक्टरले जोती र २-३ ह्यारोइङ्ग पछि सम्बाई खेत तयार गर्नु पर्दछ। सामान्यतया, बीउ छर्नु भन्दा २ हप्ता अघि हलो जोतिन्छ र गोठे मल माटोमा मिसाइन्छ। अघिल्लो बालीको अबशेष रोग, कीराको आश्रयस्थल हुने भएकोले छनौट गरिएको जग्गाबाट यस्ता अवशेषहरुलाई हटाउनु पर्दछ ।

जातहरु र जातको विशेष गुण
नेपालमा हालसम्म १४ बटा मुसुरोका जातहरु सिफारिस गरिएका छन् । स्थान विशेष क्षेत्र वा सम्पुर्ण हावापानीलाई सिफारिस गरिएका जातहरुको उपयुक्तताको आधारमा मुसुरोको खेती गर्दा राम्रो उत्पादन लिन सकिन्छ ।

उत्तम बीउको भरपदों श्रोत अनुसन्धान फार्म वा बाली अनुसन्धान कार्यक्रम बा बीउ कम्पनीहरु हुने भएकाले बीउ व्यबस्थापन गर्दा यस्ता संस्थाहरुबाट बीउ लिन सकिएमा उत्पादन परिमाण तथा गुणस्तरमा सुधार गर्न सकिन्छ ।

नेपालमा हालसम्म सिफारिस गरिएको जात:

बाली चक र खेती प्रणाली
धान बालीमा आधारित प्रणालीमा मुसुरो घुसुबा बाली या धान पछि एक्लो बालीको रुपमा बा गहुँ, तोरी, आलस, केराउ तथा चनासँग मिश्रित तथा अन्तरबालीको रुपमा खेती गर्ने प्रचलन छ। नेपालमा यसको खेती धान तथा ९५०
मकैबाली प्रणालीमा लगाएमा मकै तथा धानको उत्पादन १० देखि ४० प्रतिशतले बढ्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ (पाण्डे तथा जोशी, १९९५)।

बाली लगाउने समय
तराईरभित्री मधेशः कार्तिक पहिलो हप्ता देखि मंसिरको दोश्रो हप्ता सम्म
(तर मध्य पश्चिम तराईमा छर्ने समयमा चिस्यानको समस्या हुने र फाल्गुण महिनामा तापक्रम बढ्ने भएकोले जवरजस्ती पाक्ने समस्या हुने भएकोले कार्तिक मसान्त सम्ममा छरी सक्नु पर्दछ, अक्टोबरको अन्तिम हप्ता देखि नोभेम्बर १-१५ सम्म)।

मध्य पहाडीः असोजको दोस्रो हप्ता देखि कार्तिकको दोस्रो हप्ता (सेप्टेम्बर अन्तिम हप्ता देखि अक्टोबर अन्तिम हप्ता)।