बाली पात्रो
सोमबार, मंसिर ८ गते २०८३

PREMIUM NEWS

विशेष समाचार तथा विश्लेषण

Premium

सखरखण्ड उत्पादन प्रविधि

मंगलबार, साउन २२ २०८१
21 views
सखरखण्ड उत्पादन प्रविधि

समाचार सारांश

मुख्य समाचार एक नजरमा

 यो प्रिमियम स्टोरी हो ।  अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सखरखण्ड सुधार गर्ने कार्यक्रम पेरूस्थित अन्तर्राष्ट्रिय बाली अनुसन्धान केन्द्र ९क्ष्क्ष्त्ब्० मा छ भन्ने अन्य देश फिलिपिन्स, इण्डोनेसिया, ताइवान, दक्षिण अफ्रिकामा पनि सखरखण्ड अनुसन्धान केन्द्रहरू छन् । अब यो आर्टिकल पढ्न हाम्रो कृषि ज्ञान सब्स्क्राइव  गर्नुस् ।

प्रिमियम समाचार

विस्तृत समाचार र विशेष सामग्री पढ्नुहोस्।

पूरा समाचार पढ्नुहोस्

समाचार शेयर गर्नुहोस्

Share this news

विस्तृत समाचार

पूरा समाचार र थप विवरण

 परिचय:

सखरखण्ड (Sweet potato) को उत्पत्ति मध्य र दक्षिण अमेरिकी क्षेत्रमा भएको अनुमान गरिएता पनि खास कुन देशमा हो भन्ने कुरा यकिन भइसकेको छैन । सुरूका अवस्थामा यसको खेती मेक्सिको, मध्य र दक्षिण अमेरिका, वेष्ट इण्डिज पोलिनेशिया क्षेत्रमा भएको पाइन्छ । हाल संसारको सबैजसो उष्ण र नातिउष्ण क्षेत्रमा सखरखण्डको खेती गरिन्छ भने विशेषगरी मध्य र दक्षिण अमेरिका, मेक्सिको, यूरोप र अफ्रिकाको मेडिटरानियन क्षेत्र, भारत, चीन, जापान, दक्षिण पूर्व एशिया र पेसिफिक टापुहरूमा उल्लेखनीय रूपमा लगाइन्छ । नेपालमा सखरखण्डको खेती कहाँ-कहाँ र कति क्षेत्रफलमा लागाइन्छ भन्ने खासै तथ्याङ्क प्राप्त नभएतापनि काभ्रे, धादिङ्ग, सिरहा, सप्तरी, सुन्सरी, धनकुटा, धनुषा, बाँके, बर्दिया गोर्खा र तनहुँ आदि जिल्लाहरूमा कृषकहरूले फाँट्टफुट्ट रूपमा लगाउँदै आइरहेका छन ।

 वानस्पतिक विवरण:

सखरखण्ड कन्भोलभुलेसी (Convolvulaceae) परिवारअन्तर्गत आइपोमी वर्ग (Genus: Ipomoea) मा पर्ने बिरूवा हो । आइपोमी वर्गको लगभग ४०० वंशहरू मध्ये केही मात्र मानिसले विभिन्न उद्देश्यको लागि प्रयोगमा ल्याउने गरेको पाइएको छ । यी मध्ये सबैभन्दा बढी क्षेत्रमा लगाइने र स्टार्च तथा खाद्य उपयोगमा आउने सखरखण्ड बिरूवा बहुवर्षीय वटाटास वंश (1. batatas) हो । सखरखण्ड बिरूवा बहुवर्षिय (Perennial) हुन्छ तर एक मौसमी बालीको रूपमा यसको खेती हुन्छ । जात हेरी यसको लहरा १-५ मिटर लामो हुन्छ, पात पानको जस्तो र अन्य विभिन्न आकारको पनि हुन्छ । दिनको प्रकाश अवधि सरदर ११ घण्टा वा सो भन्दा कम भएमा सखरखण्ड सहजै फुल्दछ र सरदर १३ घण्टा भन्दा बढी प्रकाश अवधि भएमा फुल्दैन । फुल्ने क्षेत्रमा पराग सेचन भई बीउ बन्दछ र त्यसबाट पनि बिरूवा तयार गर्न सकिन्छ । सखरखण्ड बिरुवाको क्रोमोजोम संख्या ९० (2n=90) हुन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सखरखण्ड सुधार गर्ने कार्यक्रम पेरूस्थित अन्तर्राष्ट्रिय बाली अनुसन्धान केन्द्र (IITA) मा छ भन्ने अन्य देश फिलिपिन्स, इण्डोनेसिया, ताइवान, दक्षिण अफ्रिकामा पनि सखरखण्ड अनुसन्धान केन्द्रहरू छन् । सखरखण्डमा कार्बोहाइड्रेड, बोसो, चिनी र भिटामीनहरू ए, वी, र सी, प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन् । यसका कलिला पातहरूमा प्रोटिन, क्यारोटिन, भिटामिन सी, क्याल्सियम, फस्फोरस र फलाम प्रशस्त पाइन्छन् । यसमा पाइने क्यारोटिको महत्त्व बुझ्‌दै जाने क्रममा ताइवान स्थित एशियाली तरकारी बाली अनुसन्धान तथा विकास केन्द्र (AVRDC) तथा पेरू स्थित अन्तर्राष्ट्रिय आलु विकास केन्द्र (CIP) मा क्यारोटिन बढी पाइने र उत्पादन बढी दिने विभिन्न उन्नत जातहरूको सखरखण्डको विकास गरिएको छ। यसै क्रममा क्यारोटिन बढी मात्रामा पाइने २१ जातका सखरखण्डहरू वि.सं. २०६६ सालमा नेपालमा पहिलोपटक भित्र्याइ खुमलटार, पोखरा, तरहरा र नेपालगंजमा प्रारम्भिक अनुसन्धान भइरहेको छ । 

हावापानी:

सखरखण्ड गर्मी र आर्द्र हावापानी भएको स्थानमा हुने बाली हो । यसले तुषारो र हिउँ सहन सक्दैन । यसको बोटको वृद्धि अवधिभरमा तापक्रम घटिमा करिब १० डि.से. र बढीमा करिब ३० डि.से र सखरखण्ड लागेपछिको अवधिमा दिन र रातको तापक्रम केही बढी हुने क्षेत्रमा यसको उब्जनी बढी हुन सक्दछ । बढी वर्षा र लामो दिनले लहरा बढाउँदछ भने ठिक्कको वर्षा र प्रशस्त घाम लाग्ने मौसमले यसको जरा बढाउन मदत गर्दछ । 

माटो:

बलौटे दुमट वा बलौटे माटो र पि.एच. ५.२ - ६.७ भएको माटो उपयुक्त हुन्छ । गह्रौ माटो वा पानीको निकास राम्रो नभएको जमिन यो बालीको लागि उपयुक्त हुँदैन । सिंचाइको व्यवस्था नभएको उर्वराशक्ति कम भएको माटोमा पनि सखरखण्डको खेती सफलताकासाथ गर्न सकिन्छ ।

जग्गाको तयारी र बिरुवा रोप्ने:

यो माटो मुनी फल्ने बाली भएकोले राम्रो खनजोत भएमा उत्पादन वृद्धिमा सघाउ पुग्दछ । सखरखण्ड लगाउने जमिनलाई गहिरो हुनेगरी २-३ पटक खनजोत गरी राम्रोसँग सम्याउनु पर्दछ । बीउलाई सम्म जग्गामा, डयाङ्गमा अथवा कुलेसो बनाई रोप्न सकिन्छ । बीउ लगाउँदा एक हार देखि अर्को हारको दूरी ६० सेमी र एउटै हारमा एउटा बीउ देखि अर्को बीउको दूरी ३० सेमी कायम हुने गरी रोप्नुपर्दछ ।

मलखाद:

राम्रोसँग पाकेको गोठको मल वा कम्पोष्ट मल करिब १० टन/हेक्टरका दरले जग्गा तयार गर्ने समयमा हाल्ने र बीउ रोप्ने समयमा नाइट्रोज,  र पोटास तत्वहरू क्रमशः ३०:३०:५० किलो/हेक्टरका दरले माटोमा मिलाउनुपर्दछ । यो बालीलाई विशेषगरी पोटास तत्त्व बढी आवश्यक पर्ने हुँदा खरानीको प्रयोग पनि राम्रो मानिन्छ। 

बिरुवा (बीड) को प्रसारण : 

सखरखण्डको प्रसारण प्रायः वानस्पतिक प्रसारणद्वारा नै गरिँदै आइरहेको छ । वानस्पतिक प्रसारण निम्न लिखित तरिकाबाट गरिन्छ ।

• लहराको कटिङ (कलमी) बाट ।

• सखरखण्डाबाट पलाएका टुसाहरूबाट ।

• सखरखण्ड वा जरा आदिबाट

सखरखण्डको बिरूवा (बीज) तयार गर्दा दुई तहको नर्सरीमा गर्ने गरिन्छः प्रथम नर्सरी र दोश्रो नर्सरी, बेर्ना उत्पादन गर्न छानिएका जरा, लहरा, वा सखरखण्डका टुसाहरूलाई राम्ररी तयार गरिएको प्रथम नर्सरी ब्याडमा
 ६००३० से.मी. को दूरीमा बेर्ना सार्नु पर्दछ । करिब ४०-५० दिन पछि लहराहरू वृद्धि भई कटिङ्ग लिन तयार हुन्छन् र त्यसबाट २०-३० से.मी. (३ आख्ला) लामो कटिङ्ग निकाली दोश्रो नर्सरीमा सारिन्छ । दोश्रो नर्सरीबाट करिब ४०-५० दिनमा पुनः कटिङ्ग लिन तयार हुन्छ र त्यसबाट कटिङ्ग लिई मुख्य खेती गरिने जमिनमा सारिन्छ ।

बीउको दर : 

करिब २५-३० वर्ग मिटर क्षेत्रफलमा उत्पादन गरिएको कटिङ्गबाट एक रोपनी (५०० वर्ग मिटर) क्षेत्रफलमा सार्न पुग्दछ । एक रोपनी जमिनको लागि कटिङ्ग बिरुवाहरू २,७००-२,८०० र यसैगरी एक कठ्ठा जमिनको लागि २,०००-२,२०० बिरुवाहरूको आवश्कता पर्दछ ।

लगाउने समय : 

तराईमा फाल्गुण/चैत्र र भाद्र / आश्विन महिनामा गरी वर्षमा दुई पटक लगाउन सकिन्छ भने मध्य पहाड र तल्लो पहाडी क्षेत्रमा फाल्गुणदेखि आषाढ महिनासम्म लगाउन सकिन्छ ।

सिंचाइ : 

गर्मीयामको बालीलाई ७-१० दिनको अन्तरमा वा माटोको सुख्खापन हेरी सिंचाइ गर्नुपर्दछ । वर्षायामको बालीलाई खासै सिंचाइको आवश्यकता पर्दैन तर पानी नजमोस भनेर निकासको राम्रो प्रबन्ध मिलाउनु पर्दछ ।

गोडमेल तथा झार नियन्त्रण : 

बिरूवा सारेको एक महिनापछि आएको झारपात उखेली सखरखण्डको जरामा उकेरा लगाउनु पर्दछ । बिरूवा सानो छँदा झारपात हटाउँदै जानुपर्छ र बिरुवाको लहराले जमिनको सतह ढाकेपछि झारपात आफै नियन्त्रण हुँदै जान्छ ।

रोग र कीराको प्रकोप : 

नेपालमा सखरखण्डमा लाग्ने रोग र कीराहरू बारे खासै धेरै जानकारी प्राप्त भएको छैन । रोगको सम्बन्धमा केही स्थानहरूमा जरा कुहिने रोग (Rhizoctonia sp./Pythium spp.) देखापर्ने गरेको छ । कीराहरूमा आलुमा लाग्ने लाही कीरा, खपटे र सेतो पुतली आदि देखापर्ने गरेको पाइन्छ ।

बाली खन्ने : 

यसको लहरा स्वभाविक रूपमा पहेँलिएर पात सुक्दै आएपछि बाली तयार भएको मान्नु पर्दछ । जात अनुसार बाली तयार हुने समयमा भरपर्ने भएतापनि करिब १२०-१८० दिनमा बाली तयार हुन्छ । खन्नु पूर्व यसका लहराहरू काटेर हटाउने र हल्का सिंचाइ दिनरले खन्न सजिलो हुन्छ । सखरखण्ड खन्दा नकाटिने गरी खन्नु पर्दछ । खनिसकेपछि कुहिएको, काटिएको सखरखण्ड हटाई एक दुइ दिन फिँजाइ सुक्न दिनु बेस हुन्छ ।

उत्पादन : 

खेती गर्ने तरिका र जात आदिको आधारमा करीब १,००० देखि २,००० केजी प्रति रोपनी उत्पादन भएको अनुमान छ ।

उपयोग : 

नेपालको तराईमा खासगरी कम आय हुने कृषकहरूले खानको रूपमा खाने चलन छ भने पहाडी जिल्लाहरूका कृषकहरूले उसिनेर खाजाको रूपमा खाने गर्दछन । सखरखण्ड विशेषगरी मंसिरको ठूलो एकादशी र माघे संक्रान्तीमा विभिन्न तरिकाले फलाहारको रूपमा खाने चलन व्यापक छ । सखरखण्ड खन्ने बेलामा लहराहरू घाँसको रूपमा दूध दिने गाई भैसीहरूलाई खुवाइन्छ । अन्य देशहरूमा सखरखण्ड मानिसको खाद्य प्रयोगमा ल्याइन्छ भने यो गाई वस्तुको दानाको रूपमा र औद्यौगिक प्रयोगमा पनि ल्याइन्छ । सखरखण्डबाट स्टार्च, ग्लुकोज, अल्कोहल, पिठो आदि पनि बनाउने गरेको पाइन्छ ।

सम्बन्धित विषय

थप समाचार